«ماه نو» و چند نکته

«ماه نو» به طور معمول در هر گردش هلالی رخ می دهد و زمانی است که ماه در مسیر خود از مقارنه با خورشید(محاق) گذر کرده و پس از اولین یا دومین شب، غروب هنگام به شکل هلال نورانی و باریکی خود را نمایش می دهد. این نمایش طنازانه از یک سو و نقش آن در حیات مسلمانان و پیامدهای دینی آن برای ایشان از سوی دیگر دیدن «ماه نو» را تبدیل به یک دغدغه جدّی و در برخی سالها تبدیل به یک تراژدی کرده است. هلال ماه حضوری گسترده در قلمرو فقه و دایره تکالیف مکلفان دارد؛ چرا که تنها به وجوب روزه و حرمت آن در فرض رؤیت هلال شوّال محدود نمی شود. گره خوردن هلال ماه به حیات اجتماعی مردم علاوه بر اعمال عبادی توجه به آن را دوچندان کرده است. این تلاقی و ارتباط چند سویه هلال با زندگی دینی را بهانه قرارداده تا چند نکته را به اجمال مرور کنم: نکته اول: هلال ماه و سرفصل های قابل پیگیری یکی از نکات مهم که همیشه و در «ماه نو» رمضان و شوال مورد توجه قرار می گیرد نقاط یا موضوعات چالش برانگیز مرتبط با آن است. موضوعات و محورهایی هم چون: کفایت یا عدم کفایت راه های سنّتی ارائه شده برای رویت «ماه نو» در فقه، ملاک ها و معیارهای رؤیت «ماه نو»، اعتبار یا عدم اعتبار قول هیوی در روایت هلال، تعارض بین رأی منجمان و گواهی شهود به رؤیت هلال، بازتاب های اجتماعی و سیاسی مؤثر در رؤیت هلال ؛ رای حاکم در رویت ماه نو ... از این مباحث اند که در هر رمضانی و شوالی تبدیل به بحث روز می شوند. البته طرح این بحث ها هر از چندی چندان هم بی ثمر نیست ولی وقتی نهادینه نمی شوند و در زندگی عمومی مردم حضورشان ملموس و محسوس نیست ماهیت این سنخ از مباحث را با علامت سوال مواجه می کند. نکته دوم: هلال ماه و ترابط فقه و دیگر دانش ها از میان تمام موضوعات مهم قابل پیگیری در پروژه «ماه نو» رابطه فقه و دیگر دانش ها نکته قابل تاملی است . در این که فقه دانشی مصرف کننده است و با بسیاری از دانش های دیگر در ارتباط است و از آن ها تغذیه می کند نمی توان تردید کرد اما این ترابط فقه با دیگر دانش همیشه بر یک میزان نیست. به گمان نگارنده در بحث رویت هلال این ترابط مقداری عمیق تر از برخی موارد مشابه است . این که فقیهی از معاصران ما فتوا می دهد اگر علمای فلک و رصدشناسان اخبارشان بر حسابات ریاضی دقیق استوار باشد، در رؤیت هلال حجّت است و می توان بر آن اعتماد کرد؛ علاوه بر آن که از لزوم تنقیح و تکمیل دانش های مرتبط و مؤثر بر فقه پرده بر می دارد و لذا می توان ادعا کرد هر چه در آن دانش ها به کمال برسیم خروجی فقه، صائب تر و مطمئن تر خواهد بود حکایت از رابطه ویژه حکم رویت هلال و دانش نجوم ریاضیات دارد که اگر به درستی مدیریت شود می تواند از آن چه به تراژدی تعبیر شد، جلوگیری کند. نکته سوم: ماه نو و حکم حاکم در این نکته فراتر از حکومت دینی و غیر دینی و یا حاکم دینی و غیر دینی سخن از برجسته تر شدن نقش دستگاه حکومت در زندگی مردم و این گونه مسائل مورد توجه است. فقه گاه فردی دیده می شود گاه به عنوان یک نظام نامه ای که می خواهد جامعه ای را به هم گره بزند و دغدغه ها و چالش های فرد و اجتماع را مُنظَم به هم تدبیر کند دیده می شود. نگارنده الان در مقام بیان ادله فقهی حجیت حکم حاکم نیست بلکه تدبیر روابط اجتماعی از یک سو و تاثیر و کارکرد احکام و فتاوای ناظر به عرصه اجتماعی از دیگر سو را مدنظر قرارداده است و سخن می گوید.